Machiel Spaan (1966), mededirecteur en -oprichter van M3H Architecten is benoemd tot hoofd Architectuur van de Academie van Bouwkunst van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. M3H is gehuisvest in een voormalige parkeergarage aan de Overtoom in Amsterdam. De gigantische ruimte wordt onderbroken door inpandige kassen die eilandjes vormen om je terug te kunnen trekken. Al meer dan tien jaar werkt M3H met een wisselend team van tien tot vijftien ontwerpers. Als je door de vele projecten van M3H bladert valt de breedte en complexiteit op: interieurontwerpen, openbare gebouwen, woonhuizen, kunsttoepassingen, onderzoek naar het dijkenlandschap, projecten binnen stadsvernieuwing, nieuwe woongebieden en transformatiegebieden.

Confluent ontwerpen
Uitgangspunt voor al deze ontwerpen is het 'confluente': in samenhang ontwerpen. Voordat Machiel Spaan begint met ontwerpen gaat hij altijd naar de aanwezige ruimte kijken, naar de gebouwen, het landschap, ook naar de mensen die er wonen en de historie van de plek. Daarbij gaat het er niet om het bestaande zo dicht mogelijk te benaderen. Retrospectiviteit ziet hij zelfs als zwaktebod: "Het gaat juist om de transformatie en een eigentijdse vertaling om een interferentie tussen oud en nieuw te bewerkstelligen." Een sprekend voorbeeld hiervan is het plan voor de verbouwing van een huis aan de Durgerdammerdijk. Het gebouw voegt zich in de rij van de oude bebouwing, maar de voor de omgeving typische houten bouwstof wordt nieuw geïnterpreteerd. Er wordt gebruikgemaakt van een vormentaal die helemaal van nu is en niet terug te vinden is bij de oude dijkhuizen.

Dat zie je ook bij De Vrolike Eik, een woningbouwproject in de Amsterdamse Vrolikstraat. Het gebouw schreeuwt niet om aandacht en past goed bij de negentiende-eeuwse omgeving. De gevel is een moderne bewerking van de gelaagdheid van de oude gevels. Volgens Machiel maken veel studenten de fout dat ze een stempel willen drukken op de omgeving en te weinig kijken naar wat de gebouwen met elkaar doen.

Integraal denken
Naast het 'confluente' valt de breedte van zijn werk op: boekenkasten, bruggen, bibliotheken... Machiel Spaan ziet het integrale denken op grote en kleine schaal als belangrijke kwaliteit van het vak. Je komt dan vanzelf in aanraking met andere disciplines binnen en buiten de architectuur. Een van de dingen die hem aanspreekt bij de Academie van Bouwkunst Amsterdam is de breedte: landschap, stedenbouw, architectuur bij elkaar. Eigenlijk zijn de drie disciplines onafscheidelijk, ook al is er een logische scheiding. "De nabijheid van de andere disciplines is een meerwaarde voor de studenten en voor mijzelf als docent" Het is noodzakelijk volgens hem dat je als ontwerper over de grenzen van je vakgebied heenkijkt. Niet dat je het allemaal zelf moet willen uitvoeren, je kunt beter coalities sluiten met landschapsarchitecten kunstenaars en meubelmakers, maar je moet er wel naar kijken en er gebruik van maken om je eigen ontwerp te verbeteren. Ook hier komt het begrip confluent om de hoek kijken.

Machiel Spaan werkte mee aan de winterworkshop 2007 onder leiding van Krisztina de Châtel. "Studenten leren door zo'n nieuwe invalshoek om met andere ogen naar hun eigen vak te kijken en na te denken over hoe het creatieve proces werkt. Alle dogma's van het vak blijven op zo'n moment achterwege en dat werkte heel goed. Je moet je natuurlijk steeds afvragen, wat kan ik er als architect mee? En het is een goede manier om eigengereidheid te ontwikkelen die je naast de vakbekwaamheid, de ingenieurskunst, nodig hebt voor het ontwerpen."

Bijzondere projecten
In de lange lijst van projecten en prijsvragen kun je geen hiërarchie aanbrengen volgens Machiel. Maar twee van zijn projecten laten wel twee verschillende benaderingen zien.

Een van de eerste grote woningbouwprojecten werd gerealiseerd op Borneo/Sporenburg. Als ontwerper genoot je haast onbegrensde vrijheid en er ontstonden horizontaal en vertikaal in elkaar gedraaide huizen met een riante buitenruimte die onderdeel van de woning uitmaakt. Elke woning is bijzonder. En nu bijna tien jaar later blijkt dat de huurders nog steeds blij zijn met zo'n uitgesproken woningontwerp.

Ook in de Van Beuningenstraat, een half jaar geleden opgeleverd, komt geen huis overeen met het andere. Omgekeerd gaf hier M3H de toekomstige bewoners veel vrijheid om hun huis eigen te maken. Een cascoplattegrond en een poppenhuis met verplaatsbare wanden hielpen de bewoners om op een heel makkelijk manier hun eigen huis te ontwerpen.

Onderwijs
Voor M3H is het vak een permanente oefening, waar prijsvragen en onderwijsactiviteiten deel van uitmaken. Machiel Spaan heeft een lange staat van dienst in het onderwijs, onder andere aan de Arnhemse Academie van Bouwkunst. "Van de interactie met de studenten leer ik en ik word er scherper van. Op de academie heerst een bepaalde vrijheid die je in de praktijk niet hebt. Het is de andere kant van het vak: als architect ben je bezig je ideeën in een maquette, een tekening of een computersimulatie te gieten, in het onderwijs ga je erover praten en je spreekt in dit proces andere delen van de hersenen aan en krijgt daardoor nieuwe inzichten."

Passie
Als afstudeerproject van de Technische Universiteit Eindhoven (1992) ontwierp Machiel Spaan een woonhuis op de waddenzee. Het waterlandschap loopt als een rode draad door zijn werk: dijkhuizen, bruggen, woonstrategieën voor de polder, bouwen aan de dijk of de Hollandse waterlinie. Het project De Dijkhuizenatlas is een bestendige factor. Binnen dit raamwerk verschenen tot nu toe de publicaties 'Hollandse Nieuwe Dijkwoningen' (oktober 2004), 'De Arnhemse Dijkendriehoek kaart' voor het Museum van Moderne Kunsten in Arnhem (juni 2005) en de 'Nijmeegse Dijkhuizenkaart' voor Architectuur Centrum Nijmegen (januari 2006). Thema's van het project zijn de verschillende schalen van het dijkenlandschap, de opeenvolgingen van ruimten, de landschappelijke lijnen, de reeksen huizen en de specifieke details., Thema's die hem voorlopig niet zullen loslaten en ook in de toekomst een inspiratiebron voor zijn ontwerpen zullen vormen.

Links
Masteropleiding Architectuur
M3H architecten

Masteropleiding Architectuur