Overzichtstentoonstelling Marieke Timmermans
10 jaar, 100 projecten en 62 meter verder
In de Omloop van de Academie van Bouwkunst is een 62-meter lange staalkaart ophangen van het werk van landschaps-architecte Marieke Timmermans die onlangs is aangetreden als hoofd van de opleiding landschapsarchitectuur. Op één lange poster heeft zij ter kennismaking met haar en haar werk 62 meter tekeningen, foto's, overdenkingen en creaties verzameld.
door Marieke Timmermans
Landschapsarchitectuur is breed, afwisselend en rijk
Mijn verzameling varieert van ontwerpen in het traditionele ambacht van de landschapsarchitectuur (tuinen, parken, pleinen, straten en snelwegen) - plannen en strategieën in het nieuwere werkveld (stedenbouwkundig, dorpsbouwkundig en landschapsbouwkundig) - werken buiten het vak (interieur, meubels en architectuur) en vooral veel landschappelijk en stedelijk onderzoek.
Onderzoek is een erg belangrijk onderdeel van mijn werk omdat vanuit onderzoek werkelijk begrip en innovatie kan voortkomen. Onderzoeken is meer dan informatie verzamelen, het is vooral interpreteren en conclusies trekken, schatgraven en vaak ‘als een leek’ de omgeving bezien. Het is ook begrip krijgen van de andere factoren dan de ruimtelijke, namelijk de gebruikers, de makers en beheerders. Hoe denkt een boer, wat is zijn belang? Wat zal hij naar verwachting wel en niet willen bijdragen aan de bouw en het beheer van het landschap. Hoe kunnen burgers daarin een rol spelen? Hoe rekenen ontwikkelaars en hoe krijg ik hun financiële belangen parallel met de mijne, met ruimtelijke kwaliteit?
Landschapsarchitectuur is 'procesarchitectuur'
De tijd van de grote landschapsplannen is voorbij, tenminste, de tijd dat die ook echt integraal aangelegd werden door een overheid. Walcheren, de Noordoostpolder, dergelijke complete landschappen maken is nu onhaalbaar. Het gaat nu meer om voorwaarden scheppen en landschappen laten groeien via het geleiden van honderden kleine vaak particuliere initiatieven. De uitkomst staat veel minder vast, het 'risico' is ook groter. Dat is een ander soort ontwerpen, wel integraal en op grote schaal, maar niet dictatoriaal.
Een groot deel van mijn werk beslaat dan ook het maken van beleidskaders en sturingsinstrumenten, beeldkwaliteitplannen en welstandsnota's, potentieverkenningen en ontwikkelingsstrategieën, zelfs exploitatieopzetten en koopcontracten.
In dat licht is ontwerp of vormgeving vaak futiel. Niet dat er geen bewust mooie ontwerpen gemaakt mogen worden, juist wel, maar van doorslaggevend belang voor succes is het vaak niet. Veel belangrijker is het procesontwerp, het exploitatieontwerp, het op een lijn brengen van belangen. Soms ben je net een politicus, een mediator of een planoloog. In onze meest succesvolle projecten waren we vaak het minst ‘ontwerper vormgever'. We ontwierpen kaders en processen voor sturing, knoopten particuliere incentives aan publieke doelen. Vervolgens waren we ook coach, plantoetser, supervisor of vormcoördinator.
En ‘mooi’ betekent voor mij ook niet per definitie zo esthetisch mogelijk. Het nieuwe dorp Opbuuren aan de Vecht in Maarssen is niet mooi vanwege de harmonische, traditioneel ingestoken architectuur. Het dorp is mooi vanwege de (meng)structuur d ie een enorme verscheidenheid aan architectuur kan dragen, zeker moderne en vooral ook lelijke. Sterker nog, juist de ‘lelijkheid’ in het dorp, waar we in het proces bewust op gestuurd hebben, geven het een belevingswaarde die je in geharmoniseerde gladgestreken woonwijken vaak mist.
Opbuuren is het enige woningbouwproject van de ontwikkelaar dat in crisistijd nog goed verkoopt. De crisis lijkt wat dat betreft absoluut in het voordeel van kwaliteitsplannen te sturen.
Landschapsarchitectuur is invloedrijk
Als je door alle stadia en door alle schalen heen voor langere tijd bij een gebied en een thema betrokken blijft, kan je ook echt voor verandering helpen zorgen.
Toen we zo’n tien jaar geleden ons bureau la4sale startten, was ons kernthema, landelijk bouwen, nog min of meer taboe. Pronk had met zijn contourennota het landschap effectief op slot gezet en VINEX gold nog lang niet als failliet. De provincie Noord-Holland stak haar nek uit. We kregen de opdracht voorzichtig te ontwerpen aan één dorp. Het kostte de verantwoordelijke ambtenaar een half jaar om ons die opdracht te mogen verlenen. We maakten er een brede dorpen-studie van en algemene groeistrategie die we het Kleine Kernen Kookboek hebben genoemd. Min of meer tegelijk kregen we opdracht voor een brede studie naar het landschap. We maakten het begrip identiteit hanteerbaar voor ontwikkeling. Twee jaar daarna kwam het verzoek om voor de regio Waterland de ideeën concreet vorm te geven. Nu is het officieel provinciaal beleid. Er kan daar in de toekomst geen generieke woonwijk meer gebouwd worden, alleen nog dorps en landelijk en in Waterlandse identiteit. In de regio zijn sindsdien allerlei gemeentelijke maar vooral ook particuliere initiatieven van de grond gekomen voor landelijke en dorpse (bouw)ontwikkelingen. Een aantal daarvan waar we zelf aan werken staan op de poster.
Ook in het landschap van de Vechtstreek en de Stichtse Lustwarande is zo’n proces tot stand gekomen. We werken daar zelf aan concrete projecten, zoals Opbuuren en het plein in Doorn, maar vooral zijn we erin geslaagd om een impasse te helpen doorbreken en een denkproces in gang te zetten. We hebben tools ontwikkeld die anderen nu gebruiken, zowel gemeenten als ontwerpers en burgers. En dat in een paar jaar. Het kan dus relatief snel gaan. – En tegelijkertijd tergend langzaam.
Landschapsarchitectuur is frustrerend
Veel visies worden aangenomen en omarmd door zowel provincies en gemeentes als belangenorganisaties, ontwikkelaars en burgers. Van alle concreet op uitvoering gerichte projecten die uit die visies voortkomen, zijn er nog weinig tot daadwerkelijke uitvoering gekomen. Voor veel projecten moet je ook een lange adem hebben, tien jaar van idee tot uitvoering is helaas geen uitzondering. Maar het blijft frustrerend dat veel goede én haalbare ontwikke-lingen hangen of stranden door moedwillige obstructie. Want wie de initia-tiefnemer ook is, en hoe geweldig en/of acuut noodzakelijk het initiatief ook is, er is altijd wel iemand tegen en in onze hyperdemocratische ruimtelijke ordening gaat het dan niet door. Als de provincie wil, liggen gemeentes dwars. Als de gemeentes willen, ligt de provincie dwars. Als ontwikkelaars willen, liggen gemeentes en bewoners dwars, of de provincie, en anders een belangengroepering. En als bewoners willen, ligt iedereen dwars...
Bij elk project op de poster is vermeld wie initiatiefnemer was, wie de eventuele obstructie vormde en wat de status van het project als gevolg daarvan is.
Landschapsarchitectuur maakt energie los
Opmerkelijk is de ervaring dat hoe groter de kwaliteit van de plannen, hoe groter de aanvankelijke weerstand. En paradoxaal genoeg is de ervaring ook dat als je je nek niet uitsteekt, je niets voor elkaar krijgt, of tenminste niets bijzonders. Succesvol waren we als we heel expliciet lieten zien dat er iets heel anders ging gebeuren, met veel meer ambitie. Er is geen andere manier om energie los te maken bij anderen. De kunst is een sneeuwballetje de berg af te werpen dat vanzelf blijft rollen en steeds groter wordt. Hoe maak je zulke balletjes en hoe krijg je en hou je ze aan het rollen? Ook dat is de essentie van ons vak, dat je iets in gang kan zetten waar steeds meer andere partijen aan mee gaan doen en aan gaan bijdragen. Dat is fantastisch. Je eigen rol wordt dan steeds minder belangrijk.
Marieke Timmermans
3 september 2009
De tentoonstelling van Marieke Timmermans is te bezichtigen tot 22 september in de Omloop van de Academie van Bouwkunst, Waterlooplein 211-213 te Amsterdam.
Links
Interview met Marieke Timmermans Masteropleiding Landschapsarchitectuur